Ulusal bir çevre düzenlemesini, vatandaş odaklı ve ödüllendirici bir dijital deneyime çevirmek.
Türkiye Çevre Ajansı (TÜÇA), Çevre Bakanlığı'nın döngüsel ekonomi programı kapsamında ulusal depozito iade sistemini geliştirdi. Vatandaşlar cam, plastik ya da metal ambalajları DIM (Depozito İade Merkezi) makinelerine teslim ettiğinde depozito bedelini geri alıyor. DOA, bu sistemi erişilebilir, takip edilebilir ve ödüllendirici kılan resmi uygulama: Türkiye'de türünün ilk örneği.
Türkiye daha önce hiç ulusal bir depozito iade sistemi işletmemişti. Altyapı vardı, makineler sahaya kuruluyordu ama dijital katman eksikti. Vatandaşların neyi iade edeceğini, nereye gideceğini, ödemeyi nasıl alacağını ve bunun neden önemli olduğunu anlaması gerekiyordu. Mesele yalnızca bir uygulama tasarlamak değildi. Halkın yepyeni bir geri dönüşüm davranışıyla ilk karşılaşmasını tasarlamaktı.
DOA uygulamasını araştırmadan yayına kadar tasarladık: vatandaş yolculuğu haritaları ve paydaş atölyeleriyle başlayan süreç, eksiksiz bir iOS ve Android uygulamasıyla sonuçlandı. Ürün taramadan DIM istasyonlarını bulmaya, cüzdan yönetiminden çevresel etki takibine, depozito iade akışının tamamı tek ve tutarlı bir deneyimde bir araya geliyor.
Zorluk
Türkiye'de ambalajlar için ulusal Depozito Yönetim Sistemi (DYS) mevzuatı yürürlüğe girdi ve birkaç ay içinde şehirlere makineler kurulmaya başlandı. Ama bir depozito iade sistemi ancak insanlar kullanırsa işe yarar. İnsanlar da onu ancak anlarlarsa kullanır.
Henüz var olmayan bir davranış. Elektrikli araç şarjı ya da yemek siparişinin aksine, depozito iadesinin Türkiye'de dijital bir emsali yoktu. Vatandaşlar hangi ürünlerin kapsamda olduğunu, makineleri nerede bulacaklarını ya da paralarını nasıl geri alacaklarını bilmiyordu. İnsanlar bir şeyi ilk kez yaparken kullanıcı deneyiminin (UX) her zamankinden net olması gerekir.
Yüzeyin altındaki karmaşıklık. Bir şişeyi iade etmek gibi basit bir eylemin arkasında katman katman sistem mantığı var: DYS barkodları, makine doluluk durumları, Bluetooth ile cihaz eşleştirme, cüzdanla ilgili mevzuat ve gerçek zamanlı işlem süreçleri. Hepsinin teknik olarak doğru çalışması ama kullanıcıya görünmemesi gerekiyordu.
Yalnızca ticari değil, kamusal bir ürün. TÜÇA için tasarlanan DOA, her yaştan ve her dijital okuryazarlık düzeyinden insana, kentte ve kırsalda, Türkiye'nin bütün nüfusuna hizmet etmeliydi. Kafa karışıklığına hiç yer yoktu.
Çözüm
Deneyimi araştırmadan çıkan tek bir içgörü üzerine kurduk: vatandaşlar geri dönüşüm mevzuatıyla ilgilenmiyor. Onlar için üç şey önemli: paralarını almak, kafalarının karışmaması ve doğru bir şey yaptıklarını hissetmek.
Ürünün omurgası: depozito iade akışı. Tanıtım ekranlarından cüzdandan para çekmeye kadar her ekranı tek bir temel işlem etrafında tasarladık: ürünü taramak, makineyi bulmak, iadeyi başlatmak, parayı almak. Akışta yan yol yok, sıradaki adım da her zaman belli.
Güven veren konum bilgisi. DIM istasyon haritasını yalnızca yol bulmak için değil, karar vermek için de tasarladık. Doluluk oranlarını, makinelerin müsaitliğini, son ziyaret geçmişini ve anlık durumu haritada gösterdik. Böylece kullanıcı, iadeye gidip gitmeyeceğine evden çıkmadan karar verebiliyor.
Döngüyü kapatan geri bildirim. Bir iade tamamlandığında uygulama hem para iadesini hem de çevreye katkıyı onaylıyor: iade edilen TL tutarının yanında, gram cinsinden CO₂ tasarrufu da görünüyor. Tek işlem, iki ödül: para ve anlam.
Deneyimden öne çıkanlar
Depozito iade akışı
İade sürecini üç adıma indirdik: ürün barkodunu taramak, DIM makinesine Bluetooth ile bağlanmak ve depozitoyu onaylamak. "Depozito Süreci Başladı" ekranı bağlantı durumunu anlık olarak gösteriyor ve net talimatlar veriyor. Böylece fiziksel bir makineyi ilk kez kullanmanın yarattığı tedirginlik ortadan kalkıyor.
Akıllı konum keşfi
Harita, DIM istasyonlarının yalnızca nerede olduğunu değil, şu anda gitmeye değer olup olmadığını da gösteriyor. Doluluk oranını, müsaitlik durumunu ve mesafeyi gören kullanıcı, bir makineye gidip gitmeyeceğine kolayca karar veriyor. Kullanıcılar favori istasyonlarını kaydedebiliyor ve istasyonları son ziyarete göre filtreleyebiliyor. Bu iki özelliği birkaç tur yüz yüze kullanıcı testinde doğruladık.
Ödül olarak çevresel etki
Profil ekranı, her kullanıcının katkısını iki ayrı ölçüyle gösteriyor: iade edilen Türk lirası ve CO₂ tasarrufu. Toplam iadelerin yanında "464 gr CO2 Tasarrufu" görmek, geri dönüşümü kamusal bir yükümlülükten kişisel bir başarıya dönüştürüyor. Bu karar, motivasyon ve alışkanlık oluşumu üzerine yapılan davranış araştırmalarına dayanıyor.
Tasarım süreci
DOA'yı tasarlarken toplumun henüz tanımadığı bir sistemi anlaşılır kılmamız gerekiyordu. Deneyim Döngüsü, titizlikten ödün vermeden hızlı ilerlememizi sağladı.
Odaklandık: TÜÇA ile düzenlediğimiz paydaş atölyelerinde projenin ana hedefini netleştirdik: bir vatandaşın ilk depozito iadesinin önündeki engelleri neredeyse sıfıra indirmek. Sonraki her kararı bu başarı tanımına göre sınadık.
Araştırdık: Farklı yaş gruplarından ve şehirlerden kullanıcılarla kapsamlı görüşmeler yaptık. Ürünün satın alınmasından depozitonun iadesine kadar vatandaş yolculuğunun tamamını haritaladık, DYS barkod tanıma ve Bluetooth ile makine eşleştirmenin teknik kısıtlarını inceledik. Proje boyunca birkaç tur ayrıntılı kullanılabilirlik testi yaptık. Araştırma, kullanıcının algıladığı ödülün (hem parasal hem çevresel) davranışın tekrarlanmasında kritik bir rol oynadığını gösterdi.
Uyguladık: Mimariyi, her ekranda tek bir ana işlem olacak şekilde kurduk. Bluetooth eşleştirme, barkod tarama ve harita üzerinde yol bulmayı, mobilin alışılmış kalıplarına uygun, sezgisel akışlar olarak tasarladık. Etkileşim zamanlamasını ve geri bildirim durumlarını doğrulamak için prototipleri sahada, gerçek DIM makineleriyle test ettik.
Ölçtük: Birkaç tur ayrıntılı kullanıcı testinde, harita ekranına yaptığımız eklemeler içinde en büyük etkiyi doluluk oranı göstergesinin yarattığını gördük. Testler, cüzdan kurulumundaki biyometrik doğrulama adımına özellikle dikkat etmemiz gerektiğini de gösterdi. Mevzuatın zorunlu kıldığı bu adımı, kullanıcıyı rahatsız etmeyecek ve zahmetsiz hissettirecek şekilde kurgulamamız gerekiyordu.
Geliştirdik: Tasarım sistemi hem tüketici (DOA) hem operatör (DOA Business Partner) arayüzlerini kapsıyor. İki arayüz bambaşka görevlere hizmet etse de aynı görsel mantığı paylaşıyor. İki ürünün ortak temeli olan bu tasarım sistemi, projenin temel teslimatlarından biriydi ve ürünün uzun vadede ölçeklenebilmesini sağlıyor.
SONRAKİ VAKARidee→Uçtan uca elektrikli araç paylaşımı.
